نردبان خرد

حکایت‌هایی اخلاقی از ادبیات قاجار

نردبان خرد، منتشرشده از سوی نشر خانه فرهنگ و هنر مان، اثری ماندگار و جذاب سرشار از داستان‌های اخلاقی برگرفته از ادبیات دورۀ قاجار است. این کتاب نخستین‌بار در سال ۱۳۱۷ق، به شیوۀ چاپ سنگی، توسط میرزا محمدحسین‌خان فروغی ذکاءالملک ـ از بزرگان فرهنگ و ادب آن روزگار ـ منتشر شد.

فروغی از چهره‌های فعال فرهنگی عهد ناصری و مظفری بود و در مشاغل گوناگون فرهنگی منشأ تحولات مهمی شد. او هفت سال به تدریس ادبیات پرداخت، سه سال ادارۀ مدرسۀ سیاسی را بر عهده داشت و بیش از ده سال و نیم مدیر و سردبیر روزنامۀ تربیت بود.

چاپ نخست نردبان خرد در ربیع‌الاول ۱۳۱۷ق، در ۱۲۰ صفحۀ بدون تصویر و به خط نستعلیق منتشر شد. متأسفانه نام خوشنویس و محل چاپ آن مشخص نیست. متن کتاب به‌صورت پیوسته، ساده و بدون جدول ارائه شده و برای هر حکایت، عدد و عنوانی جداگانه در نظر گرفته شده است.

فروغی در مقدمۀ کتاب، انگیزۀ نگارش این اثر را شرح می‌دهد. او در دارالترجمۀ همایونی با کتابی به سبک کلیله و دمنه، اثر فرانسوا فنلون، نویسندۀ شهیر فرانسوی، آشنا شد و چنان شیفتۀ حکایات حکیمانۀ آن گردید که همان‌جا تصمیم گرفت ترجمۀ فارسی آن را تهیه و منتشر کند تا هم‌وطنانش از آن بهره‌مند شوند.

برای این منظور، از فرزندش ابوالحسن خواست تا ترجمۀ فارسی اثر را انجام دهد و خود نیز تألیف و نگارش متن را بر عهده گرفت. پس از نگارش چند داستان و پیشرفت کار، فروغی آن‌قدر از نتیجه راضی شد که با ایجاد تغییراتی و «ایرانی‌کردن» ساختار و محتوای حکایات، کار را به پایان رساند؛ چنان‌که گویی کتاب از آغاز به فارسی نوشته شده بود، با نثری بلیغ و آهنگین.

در بازچاپ کتاب، با حفظ اتکای کامل به نسخۀ اصلی، برای رفع ابهام برخی واژگان دشوار، توضیحاتی در زیرنویس افزوده شد و با تصویرسازی‌های تازه، بر غنای معنایی و زیبایی اثر افزوده گردید.